De rationaliteitswig

De wig tussen wat je denkt te doen en wat je doet

Je kunt denken en rationeel praten over andere vormen van betekenisgeving, maar in gedrag niks merken van die andere vormen. Je rationaliteit zit als een wig tussen wat je denkt te doen en wat je doet.
Bijvoorbeeld: je stelt een doel en streeft dat op een rationele manier na zonder te zien dat de gewenste uitkomst alleen in sociale en of evolutionaire betekenisgeving kan ontstaan.

Als je erop let, kom je de wig dagelijks tegen:
  • Een politicus die praat over liefdevolle zorg en vertelt hoe belangrijk aandacht, warmte en medeleven is, terwijl hij beleid aanneemt dat juist tegengaat dat medewerkers in zorgorganisaties zulke zorg kunnen bieden.
  • Een folder van een dienstverlener die vol staat met woorden als ‘contextgedreven, op maat, u bent het vertrekpunt, wij luisteren naar u’, terwijl in diezelfde tekst bij voorbaat allerlei eisen aan de cliënten gesteld worden.
  • De top van de politie die zegt dat ze een plek in een stad ‘veilig gaan maken’ of een burgemeester die de gemeente weer ‘vitaal wil gaan maken’, met een actielijst alsof je een huis schoonmaakt of herbouwt.
  • Artikelen in de media waarin gesproken wordt over ‘vernieuwing, kanteling, innovatie’ om problemen op het gebied van ecologie en duurzaamheid op te lossen: die vernieuwingsvoorstellen worden overheerst door rationele betekenisgeving, terwijl de problemen juist met het rationele doen en denken zijn ontstaan of versterkt.
Dat was niet de bedoeling!

Als mensen op de rationaliteitswig in hun gedrag gewezen worden, hoor je vaak als reactie: “Maar dat was niet mijn bedoeling!” Wanneer dat oprecht gemeend is, is het een teken dat mensen vanuit hun vooringenomenheid, onbewust, rationeel gedacht en gedaan hebben. De vraag is dan of ze ook over niet-rationeel handelingsrepertoire beschikken.
De reactie kan ook uit strategie voortkomen. Dan zeg je dat je ‘goede bedoelingen’ hebt om ruimte van een ander te krijgen om op je eigen manier verder te kunnen gaan zoals je gewend was of prettig vindt.

De rationaliteitswig speelt in veel situaties waar mensen problemen mee ervaren. Wim van Dinten beschreef de term voor het eerst in Met gevoel voor realiteit, 2002. In Hebben we hier nu voor gekozen? bespreekt hij de wig in actuele gebeurtenissen.

Laat een reactie achter